Jednym z najbardziej niezrozumia\u0142ych problem\u00f3w cywilizacyjnych s\u0105 nowotwory. Ka\u017cdy nowotw\u00f3r nazywamy \u201erakiem\u201d, cho\u0107 rak jest tylko jednym z wielu rodzaj\u00f3w nowotwor\u00f3w z\u0142o\u015bliwych (takim wywodz\u0105cym si\u0119 z kom\u00f3rek nab\u0142onkowych). Niejasno\u015bci zaczynaj\u0105 si\u0119 ju\u017c w samym nazewnictwie, wi\u0119c zacznijmy od podstaw.<\/p>\n\n\n\n
DNA jest jak nieustannie przepisywana biblioteka instrukcji klock\u00f3w LEGO. Ka\u017cda kom\u00f3rka naszego cia\u0142a, dziel\u0105c si\u0119, kopiuje kolejne tomy tej biblioteki. Literami s\u0105 tutaj nukleotydy, a niezb\u0119dnymi do \u017cycia zestawami LEGO bia\u0142ka. Przy pisaniu jednego eseju \u0142atwo o pomy\u0142k\u0119, a co dopiero przy miliardach tom\u00f3w, miliardy razy: przez ca\u0142e \u017cycie.<\/p>\n\n\n\n
Walka z nowotworami i \u201eleki na raka\u201d to tak naprawd\u0119 pr\u00f3ba naprawienia liter\u00f3wek\/mutacji. Aby zrozumie\u0107 jak bardzo trudne jest to zdanie, poznajmy jej typy:<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Drug\u0105 liter\u0105 zdania jest tu wielkie \u201ei\u201d zamiast ma\u0142ego \u201el\u201d. Wygl\u0105da identycznie, prawda? Ta drobna zmiana techniczna nie wp\u0142ywa na sens zdania ani na produkt ko\u0144cowy. W biologii: Kod genetyczny jest zdegenerowany (ma synonimy). Wiele r\u00f3\u017cnych tr\u00f3jek koduje ten sam aminokwas. Taka mutacja jest milcz\u0105ca – w kodzie zasz\u0142a zmiana, ale bia\u0142ko jest identyczne. Organizm nawet nie zauwa\u017ca r\u00f3\u017cnicy.<\/p>\n\n\n\n
Jedna literka zmienia \u201eposiadanie\u201d na \u201ewskakiwanie\u201d lub \u201catak\u201d. Sens zdania jest poprawny gramatycznie, ale sytuacja staje si\u0119 kuriozalna lub niebezpieczna. W biologii: To klasyczna mutacja typu missense. Wymiana jednego aminokwasu mo\u017ce sprawi\u0107, \u017ce bia\u0142ko straci swoj\u0105 funkcj\u0119 albo stanie si\u0119 toksyczne.<\/p>\n\n\n\n
Czasem b\u0142\u0105d bywa b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem. Zmiana jednej litery sprawia, \u017ce zamiast jednego kota, mamy ich wi\u0119cej. W biologii: To rzadko\u015b\u0107, ale to w\u0142a\u015bnie te pomy\u0142ki nap\u0119dzaj\u0105 ewolucj\u0119. Je\u015bli zmutowane bia\u0142ko dzia\u0142a lepiej ni\u017c orygina\u0142 (np. pozwala trawi\u0107 laktoz\u0119 doros\u0142ym ludziom), ta \u201eliter\u00f3wka\u201d rozprzestrzeni si\u0119 w populacji.<\/p>\n\n\n\n
Wyobra\u017amy sobie, \u017ce w s\u0142owie \u201ekota\u201d liter\u0119 \u201ek\u201d podmieniamy na kropk\u0119. Zdanie urywa si\u0119 w po\u0142owie: \u201eAla ma.\u201d. Nie wiemy co ma, instrukcja jest niekompletna. W biologii: To stworzenie przedwczesnego sygna\u0142u STOP. Bia\u0142ko jest produkowane tylko do po\u0142owy i zazwyczaj l\u0105duje w kom\u00f3rkowym \u015bmietniku.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Je\u015bli usuniemy jedn\u0105 liter\u0119 \u201eL\u201d otrzymamy be\u0142kot. W biologii: To najgro\u017aniejszy rodzaj mutacji. Wszystko, co znajduje si\u0119 za miejscem b\u0142\u0119du, staje si\u0119 bezu\u017cyteczn\u0105 sieczk\u0105 aminokwasow\u0105. Takie bia\u0142ka cz\u0119sto s\u0105 toksyczne dla kom\u00f3rki.<\/p>\n\n\n\n
Je\u015bli wstawimy ca\u0142e s\u0142owo zdanie si\u0119 wyd\u0142u\u017ca, ale zachowuje sens. W biologii: Bia\u0142ko ma \u201ewstawk\u0119\u201d, dodatkowy fragment. Czasem dzia\u0142a dalej (jak Ala z kotkiem), a czasem ten dodatek blokuje jego dzia\u0142anie.<\/p>\n\n\n\n
Wstawienie g\u0142oski \u201eSz\u201d przed \u201ekota\u201d zmienia domowego pupila w mieszka\u0144ca Wielkiej Brytanii. W biologii: Nawet je\u015bli nie zepsujemy ramki odczytu, wstawienie nowego elementu w kluczowym miejscu bia\u0142ka mo\u017ce ca\u0142kowicie zmieni\u0107 jego przeznaczenie.<\/p>\n\n\n\n
Powt\u00f3rzenie s\u0142owa brzmi jak j\u0105kanie. Sens jest zachowany, ale forma jest dziwna. W biologii: Cz\u0119sto prowadzi to do nadekspresji gen\u00f3w. Mamy za du\u017co produktu. W ewolucji to jednak pot\u0119\u017cne narz\u0119dzie – mamy dwie kopie genu: jedna dzia\u0142a normalnie (\u201eAla ma kota\u201d), a druga mo\u017ce bezpiecznie eksperymentowa\u0107 i mutowa\u0107 w co\u015b nowego.<\/p>\n\n\n\n
To m\u00f3j ulubiony przyk\u0142ad absurdu genetycznego. Wyobra\u017amy sobie, \u017ce wyrywamy stron\u0119 z \u201eAni z Zielonego Wzg\u00f3rza\u201d i wklejamy j\u0105 do Wied\u017amina. W biologii: Tak powstaje wiele gro\u017anych nowotwor\u00f3w. Gen odpowiedzialny za podzia\u0142y kom\u00f3rkowe zostaje przeniesiony w miejsce, gdzie jest ca\u0142y czas aktywny, przez co kom\u00f3rka dzieli si\u0119 bez opami\u0119tania, bo dosta\u0142a instrukcj\u0119 z innej \u201eksi\u0105\u017cki\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Wr\u00f3\u0107my do naszych dw\u00f3ch zda\u0144, kt\u00f3re wygl\u0105daj\u0105 bli\u017aniaczo podobnie:<\/p>\n\n\n\n
1.\u200b \u201eAIa ma kota\u201d (wielkie \u201ei\u201d zamiast ma\u0142ego \u201el\u201d)
2.\u200b \u201eAla ma kota\u201d (poprawne)<\/p>\n\n\n\n
Dlaczego pierwsza mutacja jest neutralna, a inna potrafi zabi\u0107? Wi\u0119kszo\u015b\u0107 naszego DNA to nie s\u0105 \u015bcis\u0142e instrukcje budowy bia\u0142ek. To tak zwane regiony niekoduj\u0105ce: marginesy, puste strony, przypisy. Je\u015bli zrobisz liter\u00f3wk\u0119 na marginesie ksi\u0105\u017cki (\u201eAIa\u201d), tre\u015b\u0107 w\u0142a\u015bciwie si\u0119 nie zmienia.<\/p>\n\n\n\n
Problem pojawia si\u0119, gdy mutacje dotykaj\u0105 kluczowych s\u0142ow\u00f3w: np. instrukcji BHP kom\u00f3rki czy has\u0142a do komputera. Zamiast \u201eprzesta\u0144 si\u0119 dzieli\u0107\u201d dostajemy \u201eprzesta\u0144 si\u0119 leni\u0107\u201d. To jest moment, w kt\u00f3rym \u201eAla\u201d przestaje mie\u0107 kota, a zaczyna mie\u0107 nowotw\u00f3r.<\/p>\n\n\n\n
Na szcz\u0119\u015bcie nasze kom\u00f3rki wiedz\u0105, \u017ce robi\u0105 b\u0142\u0119dy. Przyk\u0142adem molekularneju obrony przed mutacjami jest bia\u0142ko p53, kt\u00f3re jest swego rodzaju systemem alarmowym, kt\u00f3ry porusza si\u0119 wzd\u0142u\u017c DNA i gdy trafi na \u201eAla zma kot a\u2026\u201d, to zaczyna krzycze\u0107 i w wyniku pracy innych bia\u0142ek, kom\u00f3rka przestaje si\u0119 dzieli\u0107 i naprawia lub pope\u0142nia samob\u00f3jstwo, bo wyrzuci\u0107 jedn\u0105 stron\u0119, ni\u017c spali\u0107 ca\u0142\u0105 bibliotek\u0119.<\/p>\n\n\n\n
A co, je\u015bli mutacja trafi w sam instrukcj\u0119 budowy p53? Raczej nie jest zaskakuj\u0105ce, \u017ce bez systemu alarmowego ci\u0119\u017cej uchroni\u0107 si\u0119 przed niebezpiecze\u0144stwem. Problem z p53 zdarza si\u0119 w po\u0142owie nowotwor\u00f3w, bo bez nadzoru mutacje przep\u0142ywaj\u0105 strumieniami. Kom\u00f3rka z uszkodzonym p53 to drukarnia bez kontroli jako\u015bci, kt\u00f3ra powiela be\u0142kot w milionach egzemplarzy.<\/p>\n\n\n\n
Dlaczego s\u0142yszymy o \u201eepidemii raka\u201d? Czy nasze DNA psuje si\u0119 bardziej ni\u017c kiedy\u015b? I tak, i nie.<\/p>\n\n\n\n
Kiedy\u015b ludzie umierali, zanim zd\u0105\u017cyli uzbiera\u0107 krytyczn\u0105 liczb\u0119 liter\u00f3wek. Nowotw\u00f3r to choroba statystyczna: im wi\u0119cej razy przepisujesz ksi\u0105\u017ck\u0119 (im wi\u0119cej razy Twoje kom\u00f3rki si\u0119 dziel\u0105), tym wi\u0119ksza szansa, \u017ce w ko\u0144cu napiszesz \u201eSzkota\u201d zamiast \u201ekota\u201d. \u017byjemy wystarczaj\u0105co d\u0142ugo, by te b\u0142\u0119dy si\u0119 skumulowa\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
Cywilizacja stworzy\u0142a nam \u015brodowisko pe\u0142ne mutagen\u00f3w. Smog, chemia, stres, u\u017cywki: to wszystko sprawia, \u017ce czasami nasz organizm jest jak \u017cegluj\u0105cy dziennikarz z chorob\u0105 lokomocyjn\u0105 w sztormie. W tej \u201emolekularnej zupie\u201d trudniej o precyzj\u0119, a \u0142atwiej o pomy\u0142k\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Cz\u0119sto s\u0142yszymy w wiadomo\u015bciach: \u201eNaukowcy odkryli lek na raka!\u201d. Tydzie\u0144 p\u00f3\u017aniej temat cichnie. Dlaczego? Wr\u00f3\u0107my do naszej analogii.<\/p>\n\n\n\n
Ka\u017cdy z nich ma \u201eraka\u201d, ale u ka\u017cdego zepsu\u0142o si\u0119 co innego. Nie da si\u0119 stworzy\u0107 jednej gumki do mazania, kt\u00f3ra naprawi brak strony, liter\u00f3wk\u0119 i dubel jednocze\u015bnie. Lek dzia\u0142aj\u0105cy na mutacj\u0119 \u201eAli ze Szkotem\u201d nie zadzia\u0142a na \u201eAl\u0119 bez kota\u201d. Dlatego wsp\u00f3\u0142czesna onkologia to nie szukanie jednego \u201emagicznego pocisku\u201d, ale precyzyjna korekta tekstu dopasowana do konkretnego b\u0142\u0119du w konkretnym wydaniu ksi\u0105\u017cki.<\/p>\n\n\n\n
Gdyby system kopiowania DNA by\u0142 idealny i nigdy nie pope\u0142nia\u0142 b\u0142\u0119d\u00f3w, pierwsze jednokom\u00f3rkowce kopiowa\u0142by si\u0119 perfekcyjnie przez miliardy lat, a Ziemia by\u0142aby dzi\u015b zamieszkana przez idealn\u0105, nudn\u0105 zup\u0119 identycznych bakterii. Nie by\u0142oby ryb, dinozaur\u00f3w, ani ludzi. Nie by\u0142oby eseju o Ali i jej kocie.<\/p>\n\n\n\n
Mutacje to mechanizm, kt\u00f3ry pozwala naturze eksperymentowa\u0107: \u201eA co, je\u015bli Ala b\u0119dzie mia\u0142a p\u0142etwy?\u201d. W 99% przypadk\u00f3w taki eksperyment ko\u0144czy si\u0119 pora\u017ck\u0105 (chorob\u0105). Ale ten 1% to innowacja, kt\u00f3ra nap\u0119dza ewolucj\u0119. Rak jest wi\u0119c tragiczn\u0105, ale nieuniknion\u0105 cen\u0105, jak\u0105 p\u0142acimy jako jednostki za to, \u017ce jako gatunek jeste\u015bmy skomplikowani, r\u00f3\u017cnorodni i zdolni do rozwoju. To ciemna strona naszej biologicznej kreatywno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Podzi\u0119kowania<\/strong><\/p>\n\n\n\n Prof. Ewa Bartnik – zainspirowa\u0142\u0105 do napisania tego artyku\u0142u<\/p>\n\n\n\n Natalia Bednarek – autorka grafiki <\/p>\n\n\n\n \u0179r\u00f3d\u0142a<\/strong><\/p>\n\n\n\n Brown, T. A. (2023). Genomy. (Wyd. 2025, t\u0142um. P. W\u0119gle\u0144ski). Wydawnictwo Naukowe PWN, 413-432. Surget, S., Khoury, M. P., <\/p>\n\n\n\n Bourdon, J.-C. (2013). Uncovering the role of p53 splice variants in human malignancy: a clinical perspective. OncoTargets and Therapy, 7, ss. 57\u201368. DOI: 10.2147\/OTT.S53876.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Dlaczego s\u0142yszymy o \u201eepidemii raka” i dlaczego uniwersalny \u201elek na raka” to jedynie medialny mit? Na prostym przyk\u0142adzie zdania \u201eAla ma kota”, Piotrek t\u0142umaczy czym tak naprawd\u0119 s\u0105 mutacje genetyczne.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":12,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-9","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nasze"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kolobiofizyki.fuw.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kolobiofizyki.fuw.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kolobiofizyki.fuw.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kolobiofizyki.fuw.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kolobiofizyki.fuw.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/kolobiofizyki.fuw.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":18,"href":"https:\/\/kolobiofizyki.fuw.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9\/revisions\/18"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kolobiofizyki.fuw.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/12"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kolobiofizyki.fuw.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kolobiofizyki.fuw.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kolobiofizyki.fuw.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}